نگاهی به صنعت سینمای هندوستان و کارکردهای اقتصادی و فرهنگی آن

جيم/ وقتي صحبت از فيلم هندي مي‌شود خيلي سريع چرخيدن دور درخت و خال و صحنه‌هاي اکشن اغراق آميز در ذهن ما شکل مي‌گيرد، در حالي که سينماي هند چيزي فراتر از اين‌هاست. از جولاي 1896 که برادران لومير اولين فيلم را در بمبئي به نمايش گذاشتند، فقط 3 سال زمان نياز بود تا اولين فيلم کوتاه هندي ساخته شود و سال 1913 بود که «داداصاحب پالکي» پدر معنوي سينماي هند، نخستين اثر بلند داستاني را براي فيلم دوست‌ترين ملت روي زمين آماده کرد. ملتي که باليوود عطش سيري ناپذيرشان به فيلم را برطرف مي‌کند. باليوود نام مستعاري است که به صنعت فيلمسازي هندوستان اطلاق مي‌شود و بر خلاف هاليوود بُعد فيزيکي ندارد. اين صنعت بزرگ همراه با فيلم هاي مستقلش، ساليانه بيش از 2900 فيلم توليد مي‌کند که البته بالغ بر 1200 فيلم آن با سرمايه‌گذاري صددرصد خارجي ساخته مي شود. در اين مطلب سعي خواهيم کرد نگاهي به اين صنعت پررونق در هند داشته باشيم و به بررسي دلايل موفقيت‌ها و کاستي‌هاي باليوود و آمار و ارقام عجيب و غريب توليد فيلم در آن بپردازيم. باليوود، رکورد دار تماشاچي بنا به برخي آمارهاي رسمي، باليوود نزديک به 4 ميليارد تماشاچي در تمام دنيا دارد که اين ميزان يک ميليارد بيشتر از تماشاچيان فيلم‌هاي هاليوودي است. البته علت اصلي که در اين باره شايان ذکر است چيزي جز کيفيت فيلم‌هاست، چرا که باليوود سينما را به روستاها و مناطق دورافتاده نيز برده است و تقريبا تمامي مردم سرتاسر هند با سينما آشنا و دوست هستند. مهم‌تـــر از آن حضـــور قهرمانان روســـتايي و اســـتفاده از ارزش‌ها و تمايلات اين قشر از جامعه به صورت پررنگ در فيلم‌هاست، اين در حالي است که بورژوازي حاکم بر صنعت هاليوود امکان دسترسي مردم دورافتاده به فرهنگ و صنعت جوامع مدرن يا پست مدرن را نمي‌دهد و اصولاً هاليوود علاقه‌اي نيز براي احترام به اين گروه در خود نمي‌بيند. شايد به همين دليل بوده است که وزير دارايي هند در سال 2005 هنگامي که از برلين بازديد مي‌کرد در همايشي گفت 20 سال ديگر جوانان غربي فکر مي‌کنند اسم هاليوود از باليوود گرفته شده است! هجوم شرکت‌هاي هاليوودي به بازار فيلم باليوود اکران روز افزون فيلم‌هاي هندي در سراسر دنيا به ويژه اروپا و خاورميانه باعث شده تا شرکت‌‌هاي بزرگ و پرطمطراق هاليوودي از جمله فاکس قرن بيستم، والت ديزني، پارامونت، برادران وارنر و... دفترهاي نمايندگي و توليد فيلم را در هندوستان تاسيس کنند و پول هنگفتي که از ساخت مستقيم يا فروش حق اقتباس يک اثر هاليوودي به باليوودي نصيب‌شان مي‌شود را از دست ندهند. البته اين امر سبب شده تا کپي‌هاي هاليوودي بسيار زيــادي نيز سالانه در ميان فيلم‌هاي هندي جاي داشته باشد. معمولا تا فيلمـــي در غرب موفق مي شود دير يا زود نسخه هندي آن ســـــاخته مي‌شود. نمونه‌هاي فراواني از اين دست وجود دارد، مثل: ممنتو، پدرخوانده، حرفه‌اي (لئون)، مردي در آتش، حتي ماتريکس و ماموريت غيرممکن و... گذر باليوود از ساختارهاي دم دستي ساختار دم دستي و فيلمنامه‌هاي بدون هويت هندي مدت‌هاست دچار تغييرات وسيعي شده و هم اکنون ارزش و اعتبار باليوود نسبت به دهه‌هاي گذشته رشد صعودي بسياري را پيدا کرده است. همچنين کميت بالاي جشنواره‌هاي سينمايي در هند و حضور سينماي مستقل بسيار قوي که راه خود را کنار سينماي تجاري و بي محتواي باليوود به خوبي باز کرده است به شناخته‌تر شدن سينماي هند در دنيا کمک کرده است. علاوه بر اين وجود کارگاه‌هاي آموزشي فراوان سينمايي با حضور برترين سينماگران دنيا و دانشگاه‌هايي که با همه امکانات در انتظار علاقه‌مندان هستند، باعث شده تا هندوستان يکي از گزينه‌هاي اصلي ادامه تحصيل علاقه‌مندان به رشته سينما در دنيا باشد. بازار فيلم‌هاي باليوودي در خارج از هندوستان تقريباً در همه جاي دنيا فرصت نــــمايش فيلم‌هاي هندي وجود دارد، اما بيش از هر منطقه‌اي از دنيا، خاورميانه، اروپا و آمريــــکاي شمـــالي از باليــــوود استقــبال مي‌کنند. جالب است که با توجه به درگيري‌هايي که ميان هند و پاکستان برقرار است، باليوود طرفداران پر و پاقرصي در کشور دشمن هم دارد. در اروپا نيز مردم کشورهاي انگلستان و آلمان بيشتر از ديگر ملل به فيلم‌هاي باليوودي علاقه‌مند هستند. در آمريکاي شمالي، کانادا با توجه به داشتن مهاجران هندي بسيار هميشه جزو بازار اصلي اکران فيلم‌هاي هندي بوده است. فاصله اقتصادي سينماي ايران با هند مقايسه ساده ميان آنچه که در سال 2013 براي فيلم‌هاي پرفروش باليوود و سينماي ايران به وقوع پيوست، فاصله اقتصادي اين دو سينما را به خوبي نشان مي‌دهد. پر فروش‌ترين فيلم سال در هندوستان Doom III فروشي معادل 50 ميليون دلار (حدود 160 ميليارد تومان) داشته است که البته اين رقم بدون احتساب فروش فيلم در خارج از هندوستان است. فيلم دوم يعني Krish III با 45 ميليون دلار (چيزي حدود 135 ميليارد تومان) در رده دوم ايستاده است و فيلم سوم نيز Chennai Express بالاي 35 ميــــليون دلار (حدود 110 ميليارد تومان) فروش داشته است. جالب اينجاست که 10 فيلم هم از مرز فروش 20 ميليون دلار ( بالاي 55 ميليارد تومان) گذشته‌اند. اين در حالي است که کل فروش سيــنماي ايـــران در ســـال 92 کمتر از 38 ميليارد تومان برآورد شده است و پر فروش‌ترين فيلم سال يعني «رسوايي» مسعود ده‌نمکي حتي از مرز 7 ميليارد تومان نيز عبور نکرده است. البته در وجود اين فاصله زياد اقتصادي بين دو سينماي ايران و هند بايد به تعداد بسيار بالاي سالن‌هاي سينما و بحث ارزان بودن بليت در هندوستان اشاره داشت، به طوري که خريد بليت يک فيلم، ارزان‌تر از خريد يک آبميوه است و اين مسئله به رشد اقتصادي سينماي هند کمک شاياني کرده است. زرق و برق و داستان‌هاي ساده فيلم‌هاي هندي براي تعداد زيادي از اهالي سينما يا مردم عادي هميشه اين سوال مطرح است که چرا فيلم‌هاي هندي به طور معمول بي اندازه زرق و برق دار و با داستان‌هاي ساده و نخ‌نما ساخته مي‌شوند. شايد پاسخ اصلي اين باشد که اين داستان‌ها کاملا به فرهنگ مردم هندوستان باز مي‌گردد؛ مردمي که در پناه فيلم‌هاي باليوودي آمال و آرزوهاي خود را مي‌يابند، چند ساعتي با سختي‌ها و مشکلات طاقت‌فرسا خداحافظي مي‌کنند و خود را جاي قهرماناني که تا حد جنون مي‌پرستند مي‌گذارند. آن‌ها روياهاي خود را در سينما به واقعيت تبديل مي‌کنند. براي همين است که داستان پسر فقير و دختر پولدار هميشه در سينماي هند موفق بوده و خواهد بود. معشوق ابدي مردم هند سينما به مثابه پناهگاهي براي آحاد مردم فقير هندوستان است. آن‌ها به سينما به عنوان معشوق ابدي خود نگاه مي‌کنند. به همين دليل است که ستاره‌هاي سينما از بزرگ‌ترين سياست‌مداران هندي نيز داراي نفوذ و جايگاه بالاتري هستند و کمتر فردي خارج از دنياي باليوود مي‌تواند با ميزان محبوبيت آن‌ها رقابت کند. شاهد اين مدعا وقتي است که بدانيم زماني که شاهرخ خان طي سفري به آمريکا به دليل مسلمان بودن در فرودگاه بازرسي بدني شد، در هندوستان پرچم‌هاي آمريکا به آتش کشيده و فعاليت‌هاي سفارت آمريکا به شدت مختل شد.