میراث/ مقرنس کاری، هنر اصیل و چشم نواز ایرانی

سيري در ايران/ مقرنس کاري يکي از عناصر مهم تزييني معماري است، که در زيبا ساختن بنا هاي ايراني بخصوص مساجد و مقبره ها استفاده مي شود. مقرنس ها شباهت زيادي به لانه زنبور دارند، در بناها به شکل طبقاتي که روي هم ساخته شده براي آرايش دادن ساختمان ها، و يا براي آنکه به تدريج از يک شکل هندسي به شکل هندسي ديگري تبديل شود به کار مي روند. اين مقرنسها را مي توان از جمله وسايل موثر ساختن گنبد ها دانست، که بعدها محتواي نظري اوليه را از دست داده، و بيشتر براي تزيين به کار رفته است. برخي معماران ايراني در ساختن و پرداختن مقرنس مهارت زيادي دارند، و نمي گذارند موجب سنگيني ساختمان شود، و بر اصل و پايه فشار آورد. با مشاهده شکل هاي طبيعي قنديل هاي يخي و آهکي درون غارهاي ايران در مي يابيم که به احتمال زياد هنرمندان نخستين اين فن از همان قنديلها برداشتي هنرمندانه کرده اند، و عينا آن را در سطوح داخلي و خارجي بناها با استفاده از آجر گچ و يا سيمان به کار گرفته اند. مقرنسها معمولا در سطوح فرو رفته گوشه هاي زير سقـف ايجاد مي شود. اما محل قرار گيري اين عنصر تزييني ميتواند در بالاي ديوارها، سقفها گوشه ها سردرها و … باشد. مقرنس توانست بر ساير هنرهاي تزئيني و صنايع دستي اثر گذارده و موجب تکوين و گسترش انواع هنرها مانند، فرش بافي، کاشي کاري، گچبري و غيره شود. چه بسا وجود طرح هاي بسيار چشمگير مقرنس در سر درها، درون گنبدها، داخل شبستانها و محراب ها بود، که موجب گسترش روز افزون هنر کاشي سازي گرديد، و به هنگام ساختن منبرها و ستون هاي چوبي داخل مساجد، منبت هاي زيبا با الهام از شکل هاي مختلف مقرنس بر روي آنها نقش بست. نمونه هاي بي مانند اين نو کار هاي روي چوب را مي توان در مساجد دوران حکومت صفويه در مراغه، بناب، تبريز و خوي ديد. در طول تاريخ مقرنس سازي مانند هنر هاي تزئيني ديگر سير تکاملي را از نظر کثرت کار برد و از نظر افزوني مواد پيمود. اين تـزئين با آغـاز سـاختمان مـسجدها و مـدرسه هاي عـلوم ديـني در قـالب هـاي جديد و بي دليل، جاي ارزنده اي را براي خود باز کرد، و اهميتي زيادي پيدا نمود. بعد از شاهنشاهي ساسانيان و انقلاب انساني ايراني با آزاد سازي عمومي، انديشه هنر در ايران بزرگ جلوه ديگري يافت، و هنر هاي ايراني در قالب مکتب اسلام تحولات چشمگيري را ايجاد کردند. از اين زمان به بعد هنر هاي زيبا و بديع با اسلام در آميخت و نام هنر هاي دوران اسلامي را بخود گرفت. از ديد هنري دوران هاي اسلامي را مي توان به سه دوره تقسيم کرد، دوران اوليه اسلام، دوران سلسله هاي اسلامي، دوران نزديک اسلامي. در دوران اوليه اسلام، به طور کلي مقرنس يعني هر چهار نوع مقرنس هاي تزئيني در بيشتر بنا هاي اين زمان بکار رفته است، البته مقرنس هاي لانه زنبوري، کمتر کار گرديده. مي توان سه قرن اول هجري خورشيدي را آغازي ديگر بر هنر مقرنس سازي دانست. از قرن چهار و پنج هجري خورشيدي به بعد آثار بيشماري که نشانگر تحول اين هنر باشد، در نقاط مختلف ايران بزرگ وجود دارد. نخستين نمونه هاي بارز چهار قرن آغاز اسلام مقبره شاه اسماعيل ساماني در بخارا است، که گذشته از عناصر تزئيني مقرنس کاري، تزئينات آجري جالبي را دارد، مقرنس ها بيشتر در گوشوار هاي زير گنبد بکار آمده است، اين مقبره از نمونه هاي اواخر قرن سوم هجري است. مقبره قابوس بن وشمگير مشهور به گنبد کاووس يا گنبد قابوس نيز يکي ديگر از استوار ترين بنا هاي اسلامي اين زمان است، که گذشته از شيار هاي زيباي ساقه و مخروط گنبد، داراي مقرنس هاي بسيار جالب و ساده مي باشد. مسجد جامع نائين از آثار اوايل قرن چهارم هجري است، همراه با گچبري هاي دقيق و ظريف و خطوط کوفي گلدار، در بعضي قسمت هاي اين مسجد مانند گوشه هاي گنبد و بالاي محراب از مقرنس هاي گچي روي هم بهم گرفته شده است. در قرن پنجم و ششم هجري خورشيدي، که نخست و بيشتر به معماري مقبره ها پرداخته شد، آنها به شکل برج با بقعه و نظائر آن ساخته مي شدند، اکثر آثار معماري اين زمان در نواحي خراسان قرار دارد. نشانگر معماري اين عصر بنا هايي با گنبد مخروطي شکل شبيه به گنبد قابوس، برج رزگت يا رسکت، برج لاجيم، برج خرقان و مقبره هاي مخروطي شکل دروازه کاشان است. وسعت خاک ايران بزرگ در آن زمان موجب گرديد، بيشترين آثار باقيمانده از آن دوران هم اکنون در وراي مرزهاي امروزي جاي داشته باشند. در اين ميان از مسجد بزرگ نورالدين در موصل عراق که در حال حاضر تنها رواق جنوبي مسجد بر جاي مانده، و قبر نورالدين در دمشق که کاملاً شبيه به مقبره بي بي زييده است، و از نمونه هاي بارزي معماري زمان سلسله سلجوقي شناخته مي شود. شيوه معماري زمان سلجوقي، تزئينات گچي ، سنگي و چوبي سطح داخلي گنبد و نماي خارجي همه در قالب هاي مقرنس بکار مي رفته، و معماري ساختمان در درجه دوم اهميت قرار داشته است. تأکيد معماران و مقرنس سازها بيشتر معطوف به تزئين هاي آن بناها بوده، حتي حکمرانان سلجوقي هم در ايجاد اين گونه بناها ابتدا به پوشش تزئيني روي آنها توجه نشان مي دادند. برخي بنا هاي قديمي شهر ري و ورامين و سمنان و دامغان و مسير جاده خراسان دليل آن مي باشد. آشکار ترين نمونهٔ معماري مسجد جامع اصفهان است، که از بنا هاي جامع و مهم ايران در زمان سلجوقي مي باشد. مجموعه اي از عناصر و موضوع هاي گوناگون معماري و تزئيني، محراب گچبري و گنبد مقرنس کاري شده آن، از شاهکار هاي زمان وزارت خواجه نظام الملک است، سقف ايوان هاي اين مسجد مقرنس هاي بي مانندي را به نمايش مي گذارد. از ديگر آثار با ارزش که همگي با تزئين هاي مقرنس پوشش داده شده، مسجد جامع اردستان، مسجد جامع گلپايگان، مسجد جامع زواره و مسجد حيدريه قزوين مي باشند، که به سبک گنبد نظام الملکي آرايش شده اند. در قرن هفتم و هشتم هجري خورشيدي، زماني از تاريخ را که سلجـوقي مي گويند، در واقع قدرت و حکومت در دست سازمان قبيله اي ديني بود، که همان حکومت مردم مي باشد، و دوران نوآوري هاي ارزنـده اي در خلـق آثار هنري بوده است. اين زمان مردمي، سر چشمه آثار ارزشمند و آفرينش پديده هاي هنري بوده، منجمله سبب گرديد گچبري و مقرنس کاري گسترش چشمگيري يابد. در اين دوره مردمي، هنر مقرنس مانند بسياري از هنر هاي زمان، توسط هنرمندان ايراني به آن سوي مرز هاي ايران رفت، لازم است عزيزان ايراني، در هر کجاي دنيا اين کار را ديدند نسبت به شناسايي و معرفي هنرمند ايراني آن اقدام کنند. همچنين مقرنس مانند هنر هاي ديگر در سال هاي بعد از سلجوقيان در ايران همچنان به حيات و تکامل خود ادامه داد. شايد در نتيجه برتري جويي و تحول و تکامل اين هنر بود، که از آن زمان به بعد کاربرد عنصر تزئيني مقرنس را در آثار معماري لازمه تکميل بنا دانسته شد. هنرمندان عصر خانات ايراني تحت تأثير سبک هاي هنري پيشين به هر چه پربار تر کردن انواع هنرها پرداختند، و بويژه در آثار دوره اي که تيموريان دروغي مي گويند، آثار باز مانده آن عهد نشانگر قدرت خلاقه اين هنرمندان مي باشد، که به کسب اعتبار بيشتري نائل شدند . نمونه هاي بسياري از سبک دوران خانات ايراني در بکار گيري مقرنس وجود دارد، مانند: مشهور ترين اثر بازمانده از اين دوران، گنبد سلطانيه در نزديکي زنجان است، که مقبره سلطان محمد خدابنده ناميده مي شود، و در واقع مجموعه گويايي از انواع هنر هاست. اين مقبره با ارتفاع بيش از حد گنبد و گوشوارها و مقرنس هاي جالب زير گنبد، و نيز نقاشي ها و کاشي کاري هاي بسيار زيبا، و گچبري هاي ارزنده اش، نمونه پربهايي است. از ديگر آثار ارزنده خانات ايراني، آرامگاه خانوادگي به نام فاتح عالم واقع در شاهراه شازند ـ سمرقند است، اين مقبره داراي يک برج با پايه هشت ضلعي و گردني استوانه اي شکل با برج خميده ماننـد است، ترک هاي باشکوهي در آن ايجاد گرديده و داراي ايـوان پيش آمده يي نيز هست، شکل مربع داخل بنا در نتيجه ايجاد طاق نماهايي که داراي برآمدگي مقرنس است بشکل صليب درآمده است. توجه شود، از دلايل شکل گرفتن هنر معماري و ديگر هنر هاي اين دوره، استقلال و آزادي انديشه و گفتار و کردار در تمدن سازمان قبيله اي است، که باعث شد تا هنرها نيز به جلوه گاه هاي تازه اي دست يابند. توجه خاص به معماري مساجد و مقابر و مدارس و ديگر بنا هاي عمومي، خواسته توده مردم در جهت ملي گرايي ويژه آن زمان بوده است. همچنين در اين زمان توده مردم تکليفي در مقابل حکام نداشتند، بلکه حق ملي داشتند، و سعي مي کردند بهترين کارها را انجام دهند، اما بدشانسي و در ادامه تاريخ استعمار سر رسيد. مقرنس از لحاظ شکل 4 دسته مي باشد: مقرنس هاي جلو آمده: مقرنس هايي هستند، که مصالح آن از خود بنا مي باشد، و در نهايت سادگي و بدون هيچگونه پيرايه اي به صورت آجر يا گچي، انتهاي سطوح خارجي نماي بيرون ساختمان را آرايش مي دهند و استحکام آنها زياد است. مقرنس هاي روي هم قرار گرفته: گذشته از مصالح به کار رفته اصلي بنا، گچ و آجر و سنگ، در سطوح داخل و خارج بنا به کار مي روند. و غالبا در چند رديف، دو تا پنج يا بيشتر، روي هم قرار دارند، و داراي ثبات متوسطي است. مقرنس هاي معلق: شبيه همان منشور هاي آهکي آويزان در غارها مي باشد، که اصطلاحا استلاکتيت ناميده ميشوند، و غالبا از چسباندن مواد مختلف چون: گچ، سفال، کاشي و … به سطوح مقعر داخل بنا صورت مي گيرند، آويزان به نظر ميرسند، و داراي ثبات کمي مي باشند. مقرنس هاي لانه زنبوري: شبيه لانه زنبور و در مجموع کندو هاي کوچک بر روي هم قرار گرفته هستند، اين دسته از نظر شکل ظاهري شبيه به مقرنس هاي معلق مي باشند.