«یاعباس یاعباس» میثاقِ دیرینه شاهرودی‌ها؛ حماسه‌ای به بلندای شاهوار

مهر

بروزرسانی 1405/03/30 - 17:41

«یاعباس یاعباس» میثاقِ دیرینه شاهرودی‌ها؛ حماسه‌ای به بلندای شاهوار

مهر/ همتِ مردانِ خطه شاهوار و عشقِ زنانِ این دیار، روز پنجم محرم را به حماسه‌ای بی‌بدیل تبدیل می‌کند؛ جایی که دست‌های به‌هم‌فشرده، کمرهای یکی‌شده و فریادهای «یاعباس» تا افلاک می‌پیچد.

همتِ مردانِ خطه شاهوار و عشقِ زنانِ این دیار، روز پنجم محرم را به حماسه‌ای بی‌بدیل تبدیل می‌کند؛ جایی که دست‌های به‌هم‌فشرده، کمرهای یکی‌شده و فریادهای «یاعباس» از دل کویر تا افلاک می‌پیچد و ارادت دیرینه‌ی مردمی مؤمن را به خاندان عصمت و طهارت، این‌بار در پهنه بازار تاریخی شاهرود، به تماشا می‌گذارد.

همزمان با پنجم محرم، مردم شاهرود آیین سنتی دسته‌روی «یاعباس» را برگزار می‌کنند؛ رویدادی که عزاداری دههٔ اول محرم را به اوج خود می‌رساند.

«یاعباس» سوگواره‌ای جمعی با حضور تمامی هیئت‌های عزاداری از مساجد، تکایا و محلاتی چون باغزندان، شَبدَری و بیدآباد است. هرچند عمر دقیق این سنت مشخص نیست، اما برخی آن را آیینی ۲۰۰‌ساله می‌دانند که هر سال با شکوهی ویژه برپا می‌شود.

این آیین نه‌تنها به قدمت و حضور یکپارچهٔ هیئت‌ها، که به شیوهٔ خاص سینه‌زنی «کمرگیری» نیز شهرت دارد: سینه‌زنان در صفوفی بلند، با یک دست کمر نفر کناری را گرفته و با دست دیگر بر سینه می‌زنند و فریادهای «یاعباس» سر می‌دهند.

نمادی از همبستگی

سینه‌زنی دوری و زنجیرواره، بازتابی از زیستِ کویرنشینان و کشاورزان شاهرودی است. محسن عالمی، پژوهشگر فرهنگ عامه، در گفت‌وگو با مهر توضیح می‌دهد: سینه‌زنی بوشهری‌ها نماد بیرون کشیدن تور ماهیگیری از دریا، و سینه‌زنی شاهرودی‌ها نماد بیل‌زدن و برداشت گندم است.

وی با اشاره به حرکت «سینه‌دور» که در «یاعباس» دیده می‌شود (بلند کردن پا، خم کردن کمر به عقب، کوبیدن پا بر زمین و زدن بر سینه)، می‌افزاید: «این حرکت به زندگی کویری شاهرود بازمی‌گردد و نمونه‌های مشابهی در دیگر شهرها نیز دیده می‌شود.»

عالمی تأکید می‌کند که وجه تمایز «یاعباس» شاهرود، افزون بر اصالت و قدمت آن، گردهم‌آیی تمامی هیئت‌ها، مساجد و سوگواران است؛ حتی کسانی که تا روز پیش با هم اختلاف داشته‌اند، به احترام حضرت عباس(ع) کمر یکدیگر را می‌گیرند و کنار هم می‌ایستند.

به‌گفتهٔ او، هیچ رویداد دیگری در شاهرود – نه هنر، سینما، ورزش یا فوتبال – توان گرد آوردن این حجم از مردم با سلایق و عقاید مختلف را ندارد.

روایت دستهٔ «یاعباس»

پیش از آغاز محرم، آیین غبارروبی مساجد و بیرون‌آوردن طوق‌ها و علامت‌ها برگزار می‌شود؛ طوق‌ها بسته شده، پارچه‌های رنگی نصب می‌شوند و آمادگی برای محرم کامل می‌گردد.

هر هیئت، طوق، علامت و کتل خود را به تکیهٔ زنجیری یا بازار شاهرود (با قدمتی بیش از سه قرن) می‌آورد و آغاز عزاداری خود را به مردم اعلام می‌کند. هیئت‌ها در این مکان گرد هم می‌آیند و از پیشکسوتان و پیرغلامان، رخصت می‌گیرند.

سپس با ندای «یاعباس» از تکیه بیرون آمده، شهر را از سوگِ امام حسین(ع) آگاه می‌سازند. این اجتماع بزرگ، نویدبخش تداوم عزاداری تا روز نخل‌گردانی در یازدهم محرم است.

چرا «یاعباس»؟

حاج محمد صدیقی، پیرغلام اهل‌بیت(ع)، در گفت‌وگو با مهر، وجه تسمیهٔ این مراسم را به نوحه‌ای مرتبط می‌داند که مداح می‌خواند: «شهید کربلا شد» و مردم پاسخ می‌دهند «یا عباس»؛ سپس مداح می‌گوید «سر از تنش جدا شد» و باز مردم «یا عباس» می‌گویند.

وی همچنین به جایگاه ویژهٔ حضرت عباس(ع) در میان شاهرودی‌ها اشاره می‌کند که به دلیل نوع شهادت، ایثارگری و پیوند با «آب» – عنصری حیاتی در کویر – نزد آنان ارجمند است.

به گفتهٔ وی، اجتماع بزرگ مردم از ابتدا بزرگ‌ترین دستهٔ عزاداری شهرستان بوده و هر سال گسترده‌تر می‌شود.

او می‌افزاید: شاهرود دو روزِ مهم در تقویم خود دارد: نخل‌گردانی و یاعباس؛ و به‌جرئت می‌توان گفت نیمی از شهر در این مراسم‌ها شرکت می‌کنند.

رضا جلالی، دیگر پیرغلام، قدمت این آیین را میان ۲۰۰ تا ۳۰۰ سال می‌داند و به قرآن‌های امضاشده و نقل‌های سینه‌به‌سینه به عنوان گواه اشاره می‌کند. تکیهٔ بازار که با زنجیر بزرگ قدیمی‌اش به «تکیهٔ زنجیری» نیز معروف است، کانون این مراسم به‌شمار می‌رود.

جلالی توضیح می‌دهد که طوق‌ها و علامت‌ها در گذشته در منبرخانه‌ها نگهداری می‌شد و مردم آن‌ها را خانه‌به‌خانه و کوچه‌به‌کوچه بیرون آورده، تمیز و تزیین می‌کردند. در روز پنجم محرم، همگی به تکیهٔ بازار می‌آیند، به یکدیگر سلام می‌دهند، عزاداری را به اوج می‌رسانند و پس از سینه‌زنی دسته‌جمعی، هر هیئت سوگواری خود را تا روز نخل ادامه می‌دهد.

استقبال مردم و رسانه‌ها

استقبال پرشور مردم از این مراسم ماندگار، با توجه رسانه‌ها نیز همراه بوده؛ به‌گونه‌ای که در سال‌های اخیر، «یاعباس» به یکی از برنامه‌های ثابت پخش زندهٔ پنجم محرم تبدیل شده و بخش زیادی از خروجی خبرگزاری‌ها و صداوسیما را به خود اختصاص داده است.

توسعۀ شبکه‌های اجتماعی، شهرت این آیین را در کشور گسترش داده؛ سال گذشته گروهی از همدان برای ساخت مستند به شاهرود آمدند، امسال دو گروه از تهران و کرج حضور دارند و در برخی سال‌ها، عکاسان خارجی نیز برای ثبت این رویداد می‌آیند.

همهٔ این شهرت، نه به سبب شاهرود و شاهوار و جنگل ابر، بلکه به برکت نام حضرت عباس(ع) است؛ ساقی دشت کربلا که در راه ایستادگیِ کنار ولی‌اش، شهدِ شهادت نوشید تا نامش همواره در کنار آب، ذکر شود.