خبرآنلاین/ الجزیره نوشت تصمیم تهران برای مستثنی کردن کشتی‌های متعلق به هند، چین، قطر و عراق از محدودیت‌های کشتیرانی در تنگه هرمز، اقدامی حساب‌شده برای بهره‌برداری اقتصادی و دیپلماتیک هم‌زمان با تضعیف محاصره دریایی ایالات متحده است. به باور کارشناسان، ایران در ازای اعطای حق عبور آزاد و دریافت حق ترانزیت، به واردات اقلام حیاتی مانند دارو از هند و جلب حمایت‌های راهبردی از پکن و دوحه چشم دوخته است؛ هرچند سرنوشت نهایی این توافقات به واکنش واشنگتن و سرانجام مذاکرات جامع بستگی خواهد داشت.
شبکه خبری الجزیره در گزارشی تحلیلی به بررسی اظهارات اخیر امیر حیات‌مقدم، نایب‌رئیس کمیسیون امنیت ملی و سیاست خارجی مجلس شورای اسلامی پرداخت.
حیات‌مقدم پیش‌تر به خبرگزاری ایسنا اعلام کرده بود که شناورهای متعلق به هند، چین، عراق و قطر از محدودیت‌های وضع‌شده بر تنگه هرمز معاف شده‌اند و بدون ممانعت آمریکایی‌ها از این آبراه تردد می‌کنند.
ایران در مراحل اولیه جنگ با آمریکا و اسرائیل که از ۲۸ فوریه (اوایل اسفندماه) آغاز شد، عملاً تنگه هرمز را مسدود کرد و در نقطه مقابل، واشنگتن نیز از ماه ژوئیه محاصره دریایی بنادر جنوبی ایران را به اجرا گذاشت؛ وضعیتی که انگیزه اعطای معافیت به این چهار کشور را در کانون توجه تحلیلگران قرار داده است.
منافع متقابل تهران؛ معادله دارو، نفت و حق ترانزیت
به گفته نایب‌رئیس کمیسیون امنیت ملی مجلس، ایران در ازای عبور این کشتی‌ها از هند دارو دریافت می‌کند و از حمایت‌های سیاسی چین بهره‌مند می‌شود. همچنین قطر علاوه بر حمایت‌های دیپلماتیک، رهبری تلاش‌های میانجی‌گرانه برای پایان بخشیدن به جنگ را بر عهده دارد.
حیات‌مقدم تأکید کرد که ایران از شناورهای هندی و چینی حق ترانزیت دریافت می‌کند، در حالی که شناورهای قطری بدون پرداخت هزینه عبور می‌کنند؛ هرچند وی درباره پرداخت عوارض از سوی کشتی‌های عراقی توضیحی ارائه نکرد.
روزبه پارسی، تحلیلگر مسائل ایران و پژوهشگر دانشگاه لوند سوئد، در این زمینه به الجزیره گفت: «ایران سال‌ها تحت تحریم بوده و تجارت پایاپای برای آن پدیده جدیدی نیست؛ تفاوت رویکرد فعلی در این است که تهران می‌کوشد در محاصره اقتصادی حفره ایجاد کرده و کالاها و خدمات حیاتی را وارد و صادر کند.»
نادر هاشمی، استاد سیاست خاورمیانه در دانشگاه جورج‌تاون، نیز معتقد است ایران احتمالاً حق ترانزیت یا درصدی از ارزش محموله‌ها را برای اعطای عبور امن دریافت می‌کند.
ولفگانگ پوسزتای، کارشناس امنیتی اتریشی، این اقدام را «حرکتی هوشمندانه» توصیف کرد و افزود: «این تصمیم درآمد چشمگیری نصیب ایران می‌کند، چرا که چین بزرگ‌ترین خریدار نفت ایران است و نزدیک به ۹۰ درصد از کل صادرات نفت کشور را جذب می‌کند؛ همچنین ورود قطر و هند پذیرش راهبرد واشنگتن در تحمیل بحران را مخدوش می‌سازد.»
اهمیت حیاتی تنگه هرمز برای این چهار بازیگر
داده‌های شرکت تحلیلی کپلر (Kpler) نشان می‌دهد از میان ۱۰ میلیون و ۲۳۰ هزار بشکه نفتی که در ماه اکتبر روزانه از تنگه هرمز عبور کرده، حدود ۴۲ درصد راهی چین و ۱۳ درصد راهی هند شده است.
پارسی در این باره می‌گوید: «چین توانمندترین بازیگر برای ایستادگی در برابر منافع واشنگتن است و برای هند نیز قطع جریان انرژی خلیج فارس خسارتی جبران‌ناپذیر به شمار می‌رود، ضمن آنکه دهلی‌نو تولیدکننده بزرگ داروهایی است که ایران در تأمین داخلی آن‌ها با دشواری روبه‌روست.»
قطر نیز که در ماه اوت هیچ محموله گاز طبیعی مایع (LNG) از هرمز صادر نکرده بود، در ماه اکتبر موفق به صادرات ۱.۸ میلیون تن شد، و هم‌زمان ترانزیت نفت عراق نیز از ۱.۶۹ میلیون به ۲.۶۵ میلیون بشکه در روز افزایش یافت.
سرنوشت محاصره دریایی آمریکا و واکنش بازارها
کارشناسان معتقدند شمول این معافیت‌ها بر کشتی‌های تجاری هند و چین، حفظ محاصره دریایی سنتکام را بسیار دشوار و کم‌اثر خواهد کرد؛ به‌ویژه اگر شناورهای یادشده مستقیماً در بنادر ایران پهلوگیری کنند.
این اقدام هم‌راستا با تلاش‌های دیپلماتیک جاری در دوحه ارزیابی می‌شود؛ جایی که تهران دستیابی به توافق اولیه و بازگشایی کامل آبراه را به پذیرش هفت شرط اساسی از جمله لغو محاصره دریایی گره زده است.
پوسزتای معتقد است تهران در تلاش است تا مسئله عبور آزاد از تنگه هرمز و فروش نفت را از موضوع هسته‌ای تفکیک کند.
با این حال، کریس بوچامپ، تحلیلگر ارشد بازار در آی‌جی گروپ (IG Group)، معتقد است تأثیر این معافیت‌ها بر قیمت‌های جهانی انرژی فعلاً محدود است، چرا که بازارها چشم‌انتظار یک توافق صلح فراگیر هستند و خطر اشتباه محاسباتی نظامی همچنان پابرجاست؛ چنان‌که حمله اخیر به یک نفتکش قطری و آسیب دیدن بیش از ۱۲۰ شناور تجاری از آغاز جنگ، شکنندگی عبور و مرور در منطقه را نشان می‌دهد.
