برگزیده

چگونه دوحه و اسلام‌آباد از افتادن خاورمیانه به پرتگاه جنگ جلوگیری کردند؟

اکو ايران

بروزرسانی 1405/03/23 - 19:16

چگونه دوحه و اسلام‌آباد از افتادن خاورمیانه به پرتگاه جنگ جلوگیری کردند؟

اکو ایران/ متن پیش رو در اکو ایران منتشر شده و بازنشرش در آخرین خبر به معنای تاییدش نیست

با وجود این، نشانه‌های محکمی وجود داشت که پس از هفته‌ها مذاکرات متوقف‌شده و ازسرگرفته‌شده، این بار توافق ممکن است واقعاً نزدیک باشد.

ایالات متحده و ایران روز جمعه اعلام کردند که دستیابی به توافقی برای پایان دادن به جنگ نزدیک است. گفته می‌شود هر دو طرف بر سر یک متن به توافق رسیده‌اند و انتظار می‌رود در روزهای آینده یک توافق اولیه را امضا کنند.

توافقی به نفع تهران؟
به نوشته خبرگزاری رویترز، به گفته عباس عراقچی، وزیر امور خارجه جمهوری اسلامی ایران، که اگرچه تغییرات در توافق هنوز امکان‌پذیر است، اما این توافق اولیه نشان می‌دهد که ایران از این درگیری قوی‌تر بیرون آمده است. او در مصاحبه‌ای تلویزیونی گفت: «ایران برنده جنگ با ایالات متحده است.»

منابع هر دو طرف مذاکرات گفته‌اند که تفاهم‌نامه پیشنهادی خواستار بازگشایی تنگه هرمز و لغو محاصره دریایی ایالات متحده بر بنادر ایران است و ⁠مذاکرات بر سر برنامه هسته‌ای ایران پس از آن انجام خواهد شد. یک این مقام آمریکایی به خبرنگاران گفت که این توافق اهداف اصلی ترامپ [در مورد برنامه هسته‌ای ایران] را برآورده می‌کند و مذاکرات را «در موقعیت بسیار بسیار خوبی» قرار می‌دهد.

گزارش‌های منابع غربی، پاکستانی و ایرانی از پیش‌نویس پیشنهاد به شرایطی اشاره داشت که از نگاه طرف دیگر مذاکره به نفع ایران بود و ترامپ که این گزارش‌ها را نادرست می‌دانست، آن‌ها مورد انتقاد قرار داد. اگرچه اختلافات جزئی در جزئیات وجود داشت، اما این پیشنهادها به طور کلی بخش زیادی از آنچه تهران به دنبال آن بوده را ارائه می‌داد، و به نظر می‌رسد ترامپ چیزی فراتر از بازگشایی تنگه هرمز که ایران پس از حملات ایالات متحده و اسرائیل در ماه فوریه آن را بسته بود، به دست نیاورده است. به گفته عراقچی ایران به همراه عمان، کنترل ترافیک از طریق این تنگه را -که قبل از جنگ یک پنجم از عرضه نفت و گاز جهان از طریق آن منتقل می‌شد- را حفظ خواهد کرد. او گفت شمشیر ما همیشه بر فراز تنگه هرمز خواهد بود.

یک منبع غربی گفت که این توافق ممکن است روز یکشنبه توسط جی دی ونس، معاون رئیس جمهور ایالات متحده، و محمد باقر قالیباف، رئیس مجلس ایران، امضا شود و ژنو محتمل‌ترین مکان برای آن در نظر گرفته شده است. این مقام دولت ایالات متحده گفت که اروپا به عنوان محل امضای توافق مورد بحث قرار گرفته است، اما هنوز تصمیمی گرفته نشده است. با این همه، عراقچی گفت که این توافق قبل از اعلام رسمی، از راه دور و به صورت الکترونیکی امضا خواهد شد.

از اورانیوم تا لبنان
به ادعای رویترز، پیش‌نویس مفاد توافق که توسط منابع متعدد به این خبرگزاری ارائه شده است، نشان می‌دهد که ایالات متحده در ازای باز کردن تنگه توسط ایران، میلیاردها دلار از دارایی‌های مسدود شده ایران را آزاد کرده و تحریم‌های صادرات نفت این کشور را لغو خواهد کرد. برنامه هسته‌ای ایران در یک دوره ۶۰ روزه مذاکرات بررسی خواهد شد. این مقام آمریکایی ادعا کرده که این توافق در نهایت منجر به برچیده شدن برنامه هسته‌ای ایران خواهد شد و ذخایر اورانیوم غنی‌شده با خلوص بالا باید نابود و حذف شوند. این مفاد همچنین شامل یک رژیم بازرسی برای اطمینان از پایبندی در درازمدت است. اما عراقچی گفت که ایران برچیده شدن برنامه هسته‌ای خود را نپذیرفته و نهاینا می‌خواهد اورانیوم را به شکل رقیق‌شده حفظ کند. او گفته برای تهران، تنها راه‌حل ترجیحی برای ذخایر اورانیوم غنی‌شده با خلوص بالا، رقیق‌سازی این مواد است.

منابع رویترز گفته‌اند که این تفاهم شامل بحث در مورد غرامت‌های احتمالی جنگ برای تهران و کنار گذاشتن درخواست‌های دیرینه ایالات متحده برای محدودیت برنامه موشکی ایران است. مقام آمریکایی این روایت را رد کرد. این مقام که نخواست نامش فاش شود، گفت: «هیچ یک از پول‌های آنها تا زمانی که توافق را اجرا نکنند، آزاد نخواهد شد. تنگه هرمز باز خواهد بود. ایران هیچ حمایت مالی از گروه‌های مقاومت منطقه نخواهد کرد. این چیزی است که آنها با آن موافقت کرده‌اند. این یک توافق مبتنی بر عملکرد است.»

از سوی دیگر، بنیامین نتامیاهو، نخست‌وزیر اسرائیل، گفته اسرائیل بخشی از مذاکرات نبوده و طرف این توافق نخواهد بود. نتانیاهو در هفته‌های اخیر بر سر درخواست‌های آمریکا مبنی بر اینکه اسرائیل اقدامات نظامی خود را در لبنان محدود کند تا واشنگتن بتواند با تهران به توافق برسد، با ترامپ اختلاف نظر داشته است. به گفته عراقچی این توافق به جنگ لبنان پایان می‌دهد و به طور ضمنی به خروج اسرائیل از مناطق اشغالی اشاره دارد؛ اما اسرائیل کاتز، وزیر دفاع اسرائیل، گفته که اسرائیل از لبنان عقب‌نشینی نخواهد کرد. یک مقام ارشد اسرائیلی گفت که اسرائیل انتظار دارد آزادی عمل خود را در برابر تهدیدها حفظ کند.

حرکت از آستانه جنگ به آستانه صلح
در همین رابطه نشریه وال‌استریت ژورنال نیز در مطلبی می‌نویسد: دونالد ترامپ به‌تازگی موفق شده بود میان اسرائیل و ایران آتش‌بس برقرار کند که بحران دیگری در خاورمیانه پدید آمد. یک بالگرد آپاچی آمریکایی در نزدیکی تنگه هرمز سقوط کرد؛ بالگردی که به ادعای مقام‌های آمریکایی پهپادی ایرانی آن را سرنگون کرده بود. این حادثه بار دیگر همان الگوی آشنایی را تکرار کرد که بیش از ۱۰۰ روز درگیری میان آمریکا و ایران را تعریف کرده است: دو دشمن که ظاهراً هر دو خواهان پایان دادن به منازعه‌اند، ناگهان حملات را از سر می‌گیرند و سپس درست در آستانه تشدید بحران، عقب‌نشینی می‌کنند.

پس از سقوط آپاچی، ترامپ ابتدا تنش را افزایش داد؛ او دستور حملات تلافی‌جویانه علیه ایران را صادر کرد و تهدید کرد که زیرساخت‌های غیرنظامی را نیز هدف قرار خواهد داد. تهران نیز در پاسخ، پایگاه‌های آمریکا و متحدانش در خلیج فارس را هدف حمله قرار داد؛ سپس دیپلمات‌های قطر و پاکستان وارد عمل شدند و با انتقال پیام‌ها میان تهران و واشنگتن، این پیام را رساندند که توافق صلح تا روز چهارشنبه تقریباً نهایی شده است. آن‌ها همچنین ترامپ را متقاعد کردند که از حملات تازه صرف‌نظر کند.

از آن زمان تاکنون، مجموعه‌ای از پیام‌های متناقض از سوی مقام‌های واشنگتن و تهران منتشر شده است. برخی می‌گویند توافق هرگز تا این اندازه نزدیک نبوده است، درحالی‌که برخی دیگر، از جمله تعدادی از میانجی‌گران مذاکرات، تأکید می‌کنند که هیچ‌یک از دو طرف از خطوط قرمز خود عقب‌نشینی نکرده‌اند.

در نشانه‌ای از شکنندگی اوضاع، ارتش آمریکا شامگاه جمعه اعلام کرد چندین پهپاد تهاجمی ایرانی را که به سمت کشتی‌های عبوری از تنگه هرمز پرتاب شده بودند سرنگون کرده است. رسانه‌های ایرانی نیز از وقوع انفجارهایی در منطقه خبر دادند و اعلام کردند که این صداها ناشی از شلیک‌های هشداردهنده نیروهای ایرانی برای اعمال کنترل خود بر این آبراه بوده است.

دشواری‌هایی که دو طرف ترجیح می‌دهند بعداً با آن‌ها روبه‌رو شوند
با وجود این، نشانه‌های محکمی وجود داشت که پس از هفته‌ها مذاکرات متوقف‌شده و ازسرگرفته‌شده، این بار توافق ممکن است واقعاً نزدیک باشد. برای ترامپ، این رفت‌وآمد مداوم میان تهدید و ادعای نزدیک بودن توافق، معمایی را که با آن روبه‌روست برجسته می‌کند: هر توافقی که ایران حاضر به امضای آن باشد، احتمالاً در داخل آمریکا به‌سختی می‌تواند به‌عنوان یک پیروزی سیاسی به افکار عمومی فروخته شود.

به گفته تحلیلگران سیاسی، راهبرد او این است که حساس‌ترین مسائل را به آینده موکول کند؛ با این امید که همین میزان برای همراه کردن تهران کافی باشد. ایران نیز با معضل سیاسی خود روبه‌روست. تهران باید توافقی را به جریان‌های تندروتر بقبولاند؛ نیروهایی که به‌شدت با پذیرش خواسته‌های ترامپ درباره محدودیت برنامه هسته‌ای ایران مخالف‌اند؛ به‌ویژه اگر آمریکا پیشاپیش امتیازاتی ارائه نکند. بااین‌حال، ایران در طول جنگ و همچنین در نتیجه محاصره خلیج فارس توسط آمریکا متحمل خسارت‌هایی شده؛ خسارت‌هایی که تهران را به سمت دستیابی به توافق سوق می‌دهد. میانجی‌گران گفته‌اند که به نهایی کردن توافقی نزدیک شده‌اند که بر اساس آن تنگه هرمز دوباره بازگشایی می‌شود و محدودیت‌های ناشی از محاصره ایران توسط آمریکا کاهش می‌یابد. سایر مسائل، از جمله برنامه هسته‌ای ایران و آزادسازی دارایی‌های مسدودشده ایران در خارج از کشور، به مذاکرات بعدی موکول خواهد شد.

شکاف‌های میان خواسته‌ها
به گفته ویلیام وشلر، مدیر برنامه‌های خاورمیانه در شورای آتلانتیک و مقام پیشین وزارت جنگ ایالات متحده: راه‌های زیادی وجود دارد که ایران بتواند صرفاً زمان بخرد.این به نفع ایران است و احتمالاً همین الگو همچنان ادامه خواهد یافت.»

نقطه عطف رویدادهای پرتنش هفته گذشته، در روز چهارشنبه رقم خورد؛ زمانی که به گفته افراد آگاه از ماجرا، هیأتی از دیپلمات‌های قطر پس از سفر به تهران با متن و ادبیات تازه‌ای برای پیش‌نویس توافق صلح بازگشتند. مقام‌های آمریکایی گفتند مسئولان پاکستان ترامپ را متقاعد کردند که توافق در آستانه نهایی شدن است و همین امر باعث شد او حملاتی را که برای آن شب وعده داده بود، لغو کند.

بااین‌حال، یک مقام قطری گفت که همچنان شکاف‌هایی میان مواضع ایران و آمریکا درباره دارایی‌های مسدودشده چندمیلیارددلاری ایران، کنترل تنگه هرمز و سرنوشت اورانیوم با غنای بالای ایران باقی مانده است. به گفته افراد مطلع، ایران همچنان برای دسترسی زودهنگام به دارایی‌های بلوکه‌شده خود فشار می‌آورد.

مقام‌های آمریکایی گفتند ترامپ از انتشار متنی که ادعا می‌شد نسخه نهایی توافق است و به نظر می‌رسید به نفع موضع ایران تنظیم شده، خشمگین شد. او به تیم خود دستور داد با این روایت که توافق ضعیف خواهد بود یا ایران پیش از اجرای تعهداتش پول دریافت خواهد کرد، مقابله کنند.

روز جمعه، یک مقام ارشد دولت آمریکا گفت ایران تنها پس از برداشتن گام‌های مشخص در برنامه هسته‌ای خود از کاهش تحریم‌ها و مزایای اقتصادی برخوردار خواهد شد. به گفته این مقام، اگر ایران تأسیسات هسته‌ای خود را برچیند، برنامه غنی‌سازی را متوقف کند و حمایت مالی از گروه‌هایی مانند حزب‌الله در لبنان را پایان دهد، می‌تواند شاهد لغو گسترده تحریم‌ها باشد؛ اقدامی که برای اقتصاد تحت فشار این کشور بسیار سودمند خواهد بود.

مقام‌های آمریکایی همچنین گفتند که جی.دی. ونس، معاون رئیس‌جمهور آمریکا، قصد دارد برای امضای یادداشت تفاهم به ژنو سفر کند. پس از آن، مذاکرات فنی‌تر درباره مسائل دشوارتر می‌تواند در اسلام‌آباد برگزار شود. این مقام‌ها افزودند که ترامپ در نشست هفته آینده نشست گروه جی-7 در فرانسه از رهبران جهان خواهد خواست نظارت بر تنگه هرمز را افزایش دهند و کمک‌های دیگری برای اطمینان از پایبندی ایران به مفاد توافق ارائه کنند. سخنگویان کاخ سفید به درخواست‌ها برای اظهارنظر پاسخی ندادند.

برجامِ ترامپ؟
یکی از پرسش‌های مهم این است که آیا تصمیم ترامپ برای حمله به ایران در نهایت به توافقی بهتر از آنچه بدون جنگ می‌توانست به دست آورد منجر خواهد شد یا خیر؛ و آیا این توافق از توافق هسته‌ای سال ۲۰۱۵، موسوم به برجام، که در دوران دولت باراک اوباما مذاکره شد و ترامپ در دوره نخست ریاست‌جمهوری خود آمریکا را از آن خارج کرد، بهتر خواهد بود یا نه.

به گفته کتلین تلمج، استاد موسسه فناوری ماساچوست و متخصص مسائل امنیتی خلیج فارس: «کاملاً ممکن است توافق نهایی بسیاری از همان ضعف‌هایی را داشته باشد که منتقدان تندرو برجام به آن اشاره می‌کردند.» حتی اگر توافق چارچوبی شکل بگیرد، آمریکا و ایران همچنان با ماه‌ها مذاکرات دشوار و فرسایشی روبه‌رو خواهند بود؛ مذاکراتی که خطر واقعی بی‌نتیجه شدن یا حتی فروپاشی کامل آن وجود دارد. افزون بر این، ایران پس از پایان درگیری نیز توانایی نظامی لازم برای بستن تنگه هرمز را حفظ خواهد کرد؛ گذرگاهی که حدود ۲۰ درصد نفت جهان از آن عبور می‌کند. تالمدج در این باره گفت: «در این توافق چه سازوکاری وجود دارد که مانع شود ایران در آینده، زمانی که مانع بعدی در روابط دو طرف پدیدار شد، دوباره از این ابزار استفاده کند؟»

مقام‌های ایرانی نیز هشدار داده‌اند که هنوز تصمیم نهایی درباره پذیرش مفاد توافق گرفته نشده است. به گفته اسماعیل بقایی، سخنگوی وزارت امور خارجه ایران: «ما در مراحل نهایی بررسی داخلی متن توافق قرار داریم.» پیش‌تر نیز وزیر امور خارجه ایران، گفته بود که دستیابی به یک یادداشت تفاهم «هرگز تا این اندازه نزدیک نبوده است.»

سازوکار «پاداش‌های مرحله‌ای»
نشریه بلومبرگ نیز درباره آنچه سازوکار «پاداش مرحله‌ای» توصیف می‌کند، می‌نویسد:

یکی از عناصر اصلی توافق در حال شکل‌گیری با ایران که از سوی ترامپ دنبال می‌شود، رویکردی گام‌به‌گام است که بر اساس آن ابتدا تنگه هرمز بازگشایی می‌شود و سپس تهران هر بار که یکی از خواسته‌های آمریکا را برآورده کند، پاداش‌های اقتصادی دریافت خواهد کرد.

این سازوکار مرحله‌ای که یک مقام ارشد آمریکایی روز جمعه برای خبرنگاران تشریح کرد، رویکردی محتاطانه را رسمیت می‌بخشد؛ رویکردی که هدف آن جلوگیری از گرفتار شدن کاخ سفید در روندی نامطمئن است، آن هم در شرایطی که دولت آمریکا می‌کوشد به درگیری چندماهه خود با ایران پایان دهد و برنامه هسته‌ای این کشور را برای همیشه متوقف کند. اما همین ساختار همچنین به این معناست که فرصت‌های فراوانی برای فروپاشی توافق وجود خواهد داشت.

نه آمریکا و نه ایران هنوز تصویر جامعی از توافقی که ترامپ و دیگر مقام‌های ارشد گفته‌اند ممکن است حتی همین آخر هفته امضا شود، ارائه نکرده‌اند. اما جزئیاتی که تاکنون منتشر شده نشان می‌دهد هر دو طرف با نهایت احتیاط پیش می‌روند و تمایلی ندارند پیش از طرف مقابل امتیاز واقعی بدهند.

نکته مهم آن است که در هسته این توافق، برنامه هسته‌ای ایران به‌طور معناداری حل‌وفصل نمی‌شود. در عوض، موضوعی که بخش مهمی از توجیه ترامپ برای آغاز جنگ را تشکیل می‌داد، به یک فرایند مذاکره ۶۰ روزه در آینده موکول خواهد شد.

از جنبه مثبت برای آمریکا، این توافق می‌تواند به کاهش کنترل ایران بر تنگه هرمز کمک کند. این آبراه حیاتی برای انتقال نفت و گاز از خلیج فارس پیش از جنگ باز بود و قرار است به‌تدریج دوباره بازگشایی شود، هرچند درباره نحوه مدیریت آن همچنان اختلاف‌نظرهایی وجود دارد. همچنین این توافق زمینه مذاکراتی را برای رسیدگی به برنامه هسته‌ای تهران فراهم می‌کند.

در بهترین سناریو برای هر دو طرف، این توافق می‌تواند آغاز رسمی روند پایان دادن به جنگی نامحبوب باشد؛ جنگی که موجب افزایش شدید قیمت انرژی در جهان و تشدید تورم در بسیاری از کشورها شده است.

بااین‌حال، چارچوب توافق همچنان مبهم است. مقام‌های آمریکایی تنها بخشی از جزئیات را منتشر کرده‌اند و گزارش‌های رسانه‌های ایرانی درباره پیش‌نویس ۱۴ ماده‌ای توافق را «اخبار جعلی» خوانده‌اند. یکی از گزارش‌های منتشرشده توسط خبرگزاری نیمه‌رسمی مهر اشاره کرده بود که مسائل هسته‌ای در یک دوره ۶۰ روزه مذاکره خواهد شد؛ موضوعی که بعداً توسط مقام ارشد کاخ سفید نیز تأیید شد.